پشتیبانی

گياهان دارويي – صنعتي – شرکت آلوئه کاران آوای اروند

وبلاگ و اخبار

گياهان دارويي – صنعتي

وبلاگ و اخبار

گياهان دارويي – صنعتي
محصولات فرعي مراتع شامل ريشه ها، دانه ها، صـمغ هـا، ميـوه و بـرگ گياهـان مـيباشـد كـه عـلاوه بـر
استفادههاي دارويي از نظر صنعتي نيز حـائز اهميـت هـستند. بهـرهبـرداري از گياهـان بـراي توليـد ايـن
محصولات نيز بايد متناسب با توان آنها و در حد مجاز صورت گيرد، بنـابراين بهـرهبـرداري بايـد در قالـب
طرحهاي مدون كه با توجه به توان توليد مرتع و ميزان برداشت مجاز، تناوب در برداشت ساليانه و اجراي
روش صحيح برداشت تدوين ميشود، صورت گيرد. اين طرحها زيـر نظـر دفتـر بهـرهبـرداري و بازرگـاني
سازمان جنگلها، مراتع و آبخيزداري كشور تهيه ميشود. وظيفه ايـن دفتـر نظـم و نـسق دادن بـه نظـام
بهرهبرداري موجود از منابع طبيعي تجديدشونده ميباشد. تا قبل از سال 1367، واگـذاري رويـشگاههـاي
داراي محصولات فرعي از طريق انتشار آگهي مزايده انجام ميشد. در اين گونه واگذاري هـيچ شـناختي از
توان توليد، وضعيت رويشگاه گونة مولد و سطح منطقه مورد عمل وجـود نداشـت، بعـلاوه ايـن كـه هـيچ
نظارتي بر برداشت و جمعآوري محصول توسط بهرهبردار صورت نميگرفت. نتيجه اين عمل، واريـز مبلـغ
ناچيزي به حسابهاي خزانه و تخريب عرصههاي مورد بهرهبرداري بود. از سال 1367، دفتر بهرهبرداري با
تشكيل بخشي تحت عنوان محصولات فرعي، تهيه طـرحهـاي بهـرهبـرداري را در دسـتور كـار واحـدهاي
اجرايي خود قرار داد. عواملي كه در مجموعه مطالعاتي طرح مد نظر بودند، عبارتند از:
– تعيين حدود، شناسايي منابع توليد، اصلاح شيوه بهرهبرداري، تعيين زمان بهرهبرداري، اعمال تنـاوب در
بهرهبرداري، برآورد توليد با استفاده از مطالعـات دقيـق، تـشويق و ترغيـب و آمـوزش صـاحبان عـرف بـه
بهرهبرداري از عرصهها و حذف واسطهها و نهايتاَ واگذاري عرصهها طـي قـراردادي درازمـدت حـداقل 10
ساله
– واگذاري عرصهها به صاحبان عرف تاثير مثبت دارد. به لحاظ درآمد اقتصادي كوتاهمدت زمينه همكاري
آنها را براي برنامهريزي جهت احياي منابع طبيعي فراهم ميكرد. ضمن اين كه از خروج درآمد از منطقـه
جلوگيري ميكند و تا اندازهاي در ارتقاء وضعيت معيشتي خانوار نيز مؤثر است.
در تركيب پوشش گياهي مراتع كشور انواع گياهان دارويي و صنعتي وجود دارد. به منظور بهرهبرداري
از اين گياهان بايد مناطق رويش، تراكم و ميزان توليد فرآوردههاي آنها مشخص شود. فرآوردههاي گياهان
بر حسب خواص، نوع توليد و اندامي از گياه كه آن را توليد ميكند، شامل صمغ، رزين، موسيلاژ، لاتكـس
و مان هستند كه در ادامه به آنها اشاره ميشود.
60
صمغ: مادهاي است پليساكاريدي كه بر اثر زخم شدن پيكر گياه تـراوش مـيكنـد. توليـد صـمغ بـه
صورت سيزوليزوژن از سلولهاي تشكيلدهنـده اشـعه مركـزي گياهـان اسـت. صـمغهـا كـه از توليـدات
ميكروارگانيسمها، ماكروفيتها و گياهان عالي ميباشد، از متابوليسم ثانوي گياهان بـه حـساب مـيآينـد.
صمغها به علت ساختمان پليساكاريدي ويژهاي كه دارند، بسيار هيدروفيل بوده به راحتـي تـا 400 برابـر
حجم خود آب را جذب و در خود محبوس نگه ميدارند و در حلالهاي اتر نامحلول هستند.
رزينها كه غالباَ توسط سوزنيبرگان ترشح ميشوند، تركيب شيميايي متفاوتي بـا صـمغ دارد. توليـد
رزين به صورت شيزوژن ميباشد، بدين ترتيب كه سلول تشكيلدهنده ساقه پـس از توليـد آن را از خـود
دور ميكند و به داخل مجاري ترشحي ميريزد. اين مجاري در سرتاسر اندامهاي رويشي گياه وجود دارند
كه سرشار از رزين ميباشند، در اثر ايجاد خراش يا زخم در ساقه گياه اين ماده خارج ميشود.
موسيلاژ يا لعاب داراي ساختماني پليساكاريدي بوده كه از نظر ساختماني بـا صـمغ و رزيـن تفـاوت
دارد، اين ماده از قسمت خارجي بذر تعدادي از گياهان توليد ميشود و از جمله ميتوان لعـاب خاكـشير،
اسفرزه و … را نام برد.
لاتكس يا شيرابه ماده شيري رنگ يا زرد رنگي است كه توسط لولههاي شيرابهاي كـه از سـلولهـاي
بسيار بلند به صورت ساده يا منشعب ميباشد، توليد و بر اثر خراش يا زخم گياه از آن به صورت سيال بـه
رنگ سفيد يا زرد خارج ميشود. گياهـان Tragopogon، Ficus و Euphorbia داراي شـيرابه سـفيد رنگـي
هستند. گونة Chledonium داراي شيرابه زرد رنگ است.
مان (شكرك) يا انگبين ترشحات شيرين مزه و چسبنده گياهي را گويند كه بر اثر فعاليـت تغذيـهاي
برخي از حشرات بر روي اندامهاي جوان بعضي از گياهان يا واكنش گياه در برابر بعضي عوامل مكانيكي و
يا حرارت محيط به بيرون از بافتها تراوش ميكند و داراي خاصيت دارويي و غذايي اسـت. از گونـههـاي
گياهي مرتعي مهم كه مان توليد ميكنند، عبارتند از:
Astragalus adscedens, Echinops cephalotes, E. endotrickus, E. persicus, E. robustus, E. ritrodes,
Tamarix aphylla, Tamarix leptoptala, Alhagi camelorum
در جدول 1 گياهان دارويي و صنعتي مهم مراتع كشور آورده شده است. به منظـور تعيـين شايـستگي
مراتع براي گياهان دارويي بايد به درصد تركيب و توليد سالانه گونههاي دارويي منطقه توجـه كـرد و بـر
اساس آن تناسب مراتع را براي بهرهبرداري از گياهان دارويي و صنعتي تعيين كرد.

 

 


معرفي برخي از مهمترين گياهان سمي مراتع و صدمات ناشي از آنها
مقدمه
مطابق گزارشات ارائه شده از سوي سازمان جنگلهـا و مراتـع كـشور نزديـك بـه 90 ميليـون هكتـار را از
مساحت كشور ايران را مراتع در بر مي گيرد. اكثر اين مراتع جزء مراتع ضعيف به شمار آمـده و متاسـفانه
روز به روز تخريب مراتع سير صعودي خود را طي مي كند و از مراتع كاسته شـده و در نتيجـه علوفـه در
دسترس دام كشور كاهش مي يابد. براي جلوگيري از اين معضل بزرگ به دو شيوه مي توان فعاليت نمود،
اصلاح و عمران و تقويت مراتع به عنوان راهكار اصلي. اما استفاده بهينـه از مراتـع موجـود و جلـوگيري از
هدر رفت علوفه قابل بهره برداري نيز به عنوان راهكار ديگر در افزايش علوفه مراتع و بهبود وضعيت تغذيه
دام كشور قابل توجه مي باشد. از اين رو مديريت نقش اساسي را بازي مي كند، زيرا لازمة حفظ واحيـاء و
تقويت مراتع مديريت هاي صحيح بخصوص در مواجه بـا شـرايط نامناسـب همچـون خشكـسالي، چـراي
مفرط، هجوم گونه هاي غير خوشخوراك…. مي باشد. يكي از اين مشكلات كه نه تنها در ايـران بلكـه در
كليه مناطق جهان مرتعداران را دچار نگراني نموده و آسيب هاي فراواني به دامهاي بهـره بـردار از مراتـع
وارد نموده است وجود گونه هاي گياهي سمي مراتع مي باشد. گياهان سمي به گياهاني اطلاق مـي شـود
كه حاوي موادي شيميايي بوده كه عامل تغييرات بيوشيميايي يا فيولوژيكي زيان آور در دام مـي باشـند .
برخي از مراتع ايران آلوده به گياهان سمي و غير خوشـخوراك بـوده كـه در عـين سرسـبزي در بـسياري
اوقات با مسموم نمودن دامها خسارت هاي عمده اي به مرتعداران وارد مي نمايند. شناخت اثرات گياهان
سمي بر دام در امر مديريت مراتع آلوده به اينگونه گياهان نقش بـسزايي دارد. در ايالتهـاي غربـي آمريكـا
ميزان تلفات ناشي از مصرف گياهان سمي توسط دامها طي 20 سال گذشته بـين 3 تـا 5% بـرآورد شـده
است (ويليام كروگر) ، ضمن اينكه خسارت هاي ناشي از كاهش توليـد حيوانـات مـسموم و هزينـه هـاي
فعاليتهاي مديريتي، درمـاني و پيـشگيرانه بـيش از هزينـه دامهـاي تلـف شـده بـرآورد شـده اسـت (لـي
شارپ1978)
همة اين مطالب نقش مديريت و كنترل گياهان سمي در مراتع را بيش از پيش بيـان مـي كنـد كـه لازم
است براي گونه هاي مختلف گياهان سمي روشهاي مختلفي اعمال گـردد. در گذشـته بـراي بـه حـداقل
65
رساندن تلفات دام ، منطقه آلوده را قرق نموده يا گياهان سمي را ريشه كن مي نمودنـد، در حاليكـه مـي
توان بدون صرف هزينه هاي فراوان قرق يا ريشه كني، با روشهاي مديريتي مختلـف حتـي از گونـه هـاي
سمي در تغذيه دام نيز بهره برد.
برخي از مهمترين گياهان سمي مراتع
در زمينه گياهان علوفه اي يا داروئي مطالعات فراواني صورت گرفته است، در حاليكه گياهان سمي مراتـع
ايران اكثراً ناشناخته مانده اند. يكي از جنبه هاي مديريتي مرتع در هر كشور توجه به گونـه هـاي سـمي
مراتع است، چيزي كه متأسفانه در سيستم مديريت مراتع ايران هيچگاه به چشم نمي آيد و بـدين جهـت
صدمات فراواني متوجه دامداران گرديده است. شايد از لحاظ تجربي و سنتي دامـداران اطلاعـاتي در ايـن
زمينه دارا مي باشند، اما مديريت علمي در برخورد با مسئله بسيار مـورد نيـاز مـي باشـد. از دههـا سـال
گذشته اين مديريت اعمال مي گردد و لازم است ما نيز به آن نگاهي بيندازيم. قبـل از اجـراي هـر اقـدام
مديريتي در برخورد با گونه هاي سمي، شناخت گونه هاي سـمي در اولويـت و شـرط اول آن مـي باشـد.
برخي از مهمترين گونه هاي سمي در مراتع در جدول 2 ذكر شده است، هر چند مجموعه گياهان سـمي
بسيار بيشتر از اين مي باشد و لازم است تحقيقات در اين زمينه بيشتر ادامه يابد.

 


صدمات حاصل از مواد شيميايي گياهان مرتع
خ
مواد شيميايي مسموم كننده در گياهان مرتعي سمي و سارتهاي حاصله از آنها
گياهان علوفه اي انواع فراوانـي از تركيبـات شـيميايي را توليـد مـيكننـد كـه برخـي از آنهـا روي تمـام
ارگانيسمها، از جانوران عالي تا حشرات، قارچها، باكتريها و ساير گونههاي گياهي اثر ميگذارند. بيشـك
بعضي از اين مواد انتهاي مسير تكاملي است كه ارزشي براي گياه در بر ندارد. چنـين مـوادي يعنـي مـواد
متابوليسم ثانويه، توليدات جانبي مسيري است كه به مواد متابوليسمي اوليهاي كه بـراي سـنتز RNA يـا
DNA ،توليد انرژي، ساختمان سلول يا ساختن مولكولهاي پيچيدة پروتئين ضروري است منجر ميشود.
تركيبات شيميايي حاصل از متابوليسم ثانويه كه در فرايندهاي حياتي گياه نقشي ندارد، عبارتند از:
1ـ استروئيدها
2ـ آلكالوئيدها
3ـ استوژنينها
4ـ فنيل پروپانها
1- استروئيدها
استروئيدها به دو گـروه اصـلي گلوكوسـيدها (شـامل گلوكوسـيدهاي سـيانوژنيك و سـاپونينهـا تقـسيم
ميشوند):
الف) گلوكوسيدهاي سيانوژيك
اين مواد خودشان به تنهايي سمي نيستند اما در حضور آنزيمهاي مشخص هيدروليز شـده و توليـد اسـيد
سيانيدريك (HCN) كه بسيار سمي است مي كنند. HCN بر اثر خفگي ناشي از كمبود اكسيژن در سطح
سلولي مرگ آور است. اين اسيد سريعاً جذب خون مي شود و به تمام بدن منتقـل مـي شـود . بيـشترين
صدمه را بافت عصبي و دستگاه تنفسي تحمل ميكنند، لرزش ماهيچهاي، سختي و سرعت بالاي تنفس و
تشنج از علائم مسموميت دام با اين ماده شيميايي است. مقدار اين ماده در مراحل اوليـه رويـش در حـد
بالايي است و در مراحل بلوغ كاهش مي يابد. شرايط آب و هوايي، عوامل خاك، نور تغيير دهنده محتـوي
اين گليكوسيدها در گياه مي باشد ضمن آنكه رطوبت پائين خاك و نيتروژن بـالا و فـسفر كـم بـه توليـد
69
HCN كمك مي نمايند. همچنين پژمردگي، يخ زدگي و ديگر اشـكال خـسارت فيزيكـي بـه گيـاه باعـث
افزايش سريع محتوي HCN گياه مي گردد.
گليكوسيدهاي سيانوژنيك اغلب در سورگوم ها مثل سودان گراس (Sudanensis .Sorghum) و قياق
(Halpens .Sorghum) و شبدر سفيد ديده مي شود.
ب) گلوكوسيدهاي ساپونين
اين نوع گلوكوسيدها در واقع آنتي متابوليتهايي هستند كه ظرفيت فعاليـت زيـستي گـسترده و متنـوعي
دارند. ساپونين باعث ايجاد التهاب روده و معده شديد، اسهال و استفراغ در دام گرديد، و در صورت جـذب
جريان خون گرديدن باعث شكستن سلولهاي قرمز خون و صدمه به سيستم اعصاب مركـزي و در نتيجـه
توليد تشنج و فلج دام مي گردند. در برخي گونه هاي يونجه اين ماده ديده مي شود و علت نفخ دام در اثر
مصرف يونجه را مي توان وجود اين ماده شيميايي دانست.
2- آلكالوئيدها
آلكالوئيدها كه تعداد آنها به بيش از 2000 مي رسد در 10% تا 15%كل گياهان آوندي يافـت مـي شـوند.
نمونه اي از آلكالوئيدها را همچون مورفين، آتروپين، نيكوتين، استركنين مي تـوان نـام بـرد .آلكالوئيـدها
عموماً تخريب كننده لوله هاي گوارشي، باعث تهوع و اسـهال دام گرديـده همچنـين در سيـستم عـصبي
مركزي اختلال ايجاد كرده و باعث كوري، بيهوشي و مرگ مي شوند. برخي از گياهاني كـه داراي مقـادير
بالاي آلكالوئيد هستند عبارتند از علف قناري، لوپينوس.
3 ـ استوژنينها
كه خود به دو دسته اصلي تاننها و فلاونوئيدها تقسيم مي شوند.
الف ـ تاننها
اين مواد تركيبات پليمري هستند كه با داشـتن خـواص قـوي اتـصال پـروتئين، بـا ديگـر تركيبـات پلـي
فلنوليك متفاوتند.
در بسياري از علوفه ها طعم تلخ گياه به علت وجود تاننهاست كه ايـن امـر سـبب كـاهش مـصرف علوفـه
توسط حيوان مي شود. تاننها قابليت هضم را نيز كاهش مي دهند.
70
ب) فلاونوئيدها
فلاونوئيدها موجب ناتوانيهاي توليد مثل در دام مي شوند. اين مواد نخستين بار در آمريكا در سـال 1944
در گلهاي از گوسفندان كه با شبدر چرانيده مي شدند آشكار شـد. فلاونوئيـدها كـاملاً زيـان آور نيـستند.
شبدر ميزان رشد بره ها را افزايش مي دهد. ارزيابي ميزان تاثيرات مفيد يـا زيانهـاي فلاونوئيـدها مـشكل
است براي نمونه گوسفند گاهي بره خود را مي اندازد يا نمي تواند آبستن شود و يا باعث افزايش وزن بـره
ها مي شود كه ناشناخته است.
4 ـ فنيل پروپانها
مهمترين گروه فنيل پروپانها كومارين به شمار مي آيد. اين ماده شيميايي باعث كاهش خوشخوراكي گياه
گرديده، ضمن اينكه خاصيت لخته شدن خون را كاهش مـي دهـد. دي كومـارول (Dicoumarol) كـه از
كومارين مشتق شده است طي دوره گرماي هوا فعال تر و بيشتر بوده و عملش به كاهش لخته شدن خون
منجر مي گردد كه اين امر باعث مي گردد دام در اثر زخم هاي ناچيز همچون شاخ سـوزي، لختـه كـردن
يا خونريزي داخلي دچار كم خوني شديد شده و تلف گردد.
مواد شيميايي جذب شده
جـدا از ايـن مـواد شـيميايي كـه در گياهـان سـمي توليـد شـده و باعـث بيمـاري يـا تلـف شـدن دام
مي گردد، برخي گياهان ديگر از طريـق ديگـر عامـل مـشكل سـاز در زنـدگي دام مـي گردنـد. برخـي از
مهمترين اين مشكلات عبارتند از مواد شيميايي كه در متابوليسم ثانويه تشكيل شده و در اثر جذب بيش
از اندازه توسط گياه براي دام مشكل ساز مي شوند.
1 ـ مس
اگــر ميــزان مــس در گيــاه بــالاتر از حــد نرمــال گــردد دام مــصرف كننــده از آن دچــار مــسموميت
مي گردد. شبدرها نمونه هاي خوبي از گياهان ذخيره كننده مس به شمار مي آيند.
2 ـ سلنيم
عنصري شديداً سمي است و اگر ميزان آن در خاك منطقه بالا باشد توسط برخي گياهـان مرتعـي جـذب
شده كه مصرف گياه حاوي مقـادير بـالاي سـلنيم دام را دچـار مـسموميت مـي نمايـد. علائـم ايـن نـوع
71
مسموميت در دام عبارتند از: سختي مفاصل، ريزش موي يال و دم، بد شكل شدن سم و در مقادير بـالاي
سم، حيوان دچار تلوتلو خوردن مي گردد.
3 ـ موليبدن
بالا بودن مقادير بالاي موليبدن در علوفه مورد تغذيه دام، حيوان را دچار مسموميت مي نمايد. اين حيوان
مسموم دچار اسهال شديد گرديده، لاغر شده و توليد شيرش كم مي گردد. شبدر قرمز و شبدر اگـساليك
جمع كننده هاي موليبدن به شمار مي آيند. براي كم اثر نمودن مسموميت موليبدن مي تـوان بـه جيـره
دام مس اضافه نمود.
4 ـ نيترات
مسموميت ناشي از نيترات هنگامي رخ مي دهد كـه حيوانـات از مـواد علوفـه اي بـا مقـدار زيـاد نيتـرات
(متجاوز از 35% تا 45% نيترات در رژيم غذايي) اسـتفاده كننـد. در ايـن شـرايط نيتـرات در سـيرابي بـه
نيتريت تبديل مي شود. نيتريت در خون جذب مي شود و هموگلوبين به مـت هموگلـوبين كـه مـاده اي
ناتوان از انتقال اكسيژن است تبديل ميگردد. مسموميت ناشي از نيترات زماني كه مهلك نباشـد شـرايط
نيمه بيماري ايجاد مي كند كه به بازده كم در حيوان و افت وضع عمومي مي انجامد. گيـاه نتيـرات هـا را
توليد يا انباشته ميكند، زيرا نخستين گام در ساخت پروتئين مستلزم استفاده از اين مواد است. در نتيجه
هر چيز كه بر رابطة منبع مخزن بين توليد پروتئين و مجتمع نيترات اثر گذارد بر مقدار نيترات بافت گياه
موثر خواهد بود. مهمترين علل زيادي مقدار نيترات در بافت علوفه از اين قرارند.
الف) كاربرد زياد كودهاي ازته
ب) خشكسالي
ج) پائين بودن شدت نور
د) گونه گياه
ه) مديريت
استفاده مكرر از كودهاي ازته در سالهاي اخير به افزايش وقوع مـسموميت ناشـي از نيتـرات منجـر شـده
است.
72
در موارد حاد در مسموم كنندگي در گاو 60 تا 80% مجموع هموگلوبين به مت هموگلـوبين تبـديل مـي
شود. نشانه هاي مسموميت شديد، رعشه عضلاني، تلوتلو خوردن، تنفس سريع و مرگ، مسموميت مـزمن
ممكن است منجر به رشد ضعيف، توليد شير كم و سقط جنين شود.
ـ صدمات غير شيميايي حاصل از گياهان مرتعي
برخي از گياهان مرتعي از طريق ديگر ايجاد آسيب و صدمه در دام مي نمايند كه برخي از مهمتـرين ايـن
صدمات عبارتند از: صدمات فيزيكي،ايجاد ناراحتي هاي پوستي حاصل از حساسيت به نور همـراه داشـتن
ارگانيسم هاي مضر و …
1ـ صدمات فيزيكي
گروهي از گياهان مرتعي به جهت اختصاصات اندامي خاص خود باعث ناراحتي دام مصرف كننـده از آنهـا
مي گردند، مثلاً خارهاي گياه Aegilops باعث صدمه جدي درناحيه گلـو و دهـان حيوانـات مـي گردنـد.
همچنين گياهاني مانند (capensis Stipa) علف بهمن بدليل سيخكهاي خشبي و نوك تيز موجب ايجـاد
زخمها و جراحات جدي در ناحيه گلو، دهان، مري، بيني، چشم، گوش و حتي پوست دام مي گردد. بطـور
كلي بسياري از گياهان تيره گندم حتي خوشخوراك ترين آنها، در زمان بـذر دهـي ممكـن اسـت در دام
ايجاد مزاحمت و مشكل نمايد. زمانيكه خارها خورده شوند در معده به شكل يك گلولـه غيـر قابـل هـضم
درآمده و به ديوار معده صدمه مي زنند. همچنين شيره برخي گياهان باعث صدمات بدني دام مـيگردنـد
وباعث تاول هاي دردناك مي گردند همچنين اين تـاول هـا در دهـان باعـث كـاهش مـصرف غـذاي دام
ميشوند.
2ـ ايجاد حساسيت به نور
حيوانات گاهي در نتيجة خوردن بعـضي از غـذاها حـساسيت بـه نـور پيـدا مـي كننـد، پيـدايش چنـين
حساسيتي در حيوان ممكن است مربوط به دو علت عمده باشد.
73
الف) مادة خارجي خود راسأ حساسيت به نور توليد مي كند
گياهاني كه مادة حساس را دارا هستند در صورتيكه توسط دام مصرف شوند سموم شان وارد خون شده و
به سوي پوست رفته و در اثر نور خورشيد فعال شده وعارضه ايجاد مي نمايند، مانند گنـدم سـياه و علـف
چاي كه از علائم آن زخم هاي پوستي است.
ب) مادة خطرناك در نتيجه عكس العمل بدن از مواد اوليه ساخته شده و اين ماده خطرساز مي
باشد.
اين گروه به صورت غير مستقيم حساسيت نوري ايجاد مي نمايند، بيشترين صدمه از اين مواد به كبد دام
وارد مي شود بدين نحو كه مواد مضر بر روي كبد اثر مي گذارد و موجب بهم خـوردن فعاليـت كبـد مـي
شود. كبدي كه بدين ترتيب مسموم گشته بخودي خود حالت حساسيت به نـور بوجـود نمـي آورد، بلكـه
ماده اي ترشح مي كند كه اين ماده در جريان خون وارد شده موجب ظهور ايـن بيمـاري در حيـوان مـي
شود. برخي علائم عبارتند از: بي حالي، بي اشتهايي، اسهال و زردي.
دراين حساسيت نوري دو گوسفند و بز بسيار مـشاهده مـي گـردد، نـام برخـي از گياهـان توليـد كننـدة
حساسيت نوري به شرح زير است:
آفتاب پرست ـ گندم سياه ـ آگاو ـ علف جارو ـ باقلاي مصري
3 ـ كاهش توليد شير
برخي گياهان مرتعي عامل كاهش توليد شير دام به شمار مي آيند و از اين طريق به دامدار ضرر وارد مي
نمايند، از جمله اينها مي توان به باقلاي مصري ـ تاتوره و ترشك اشاره نمود.
ـ مسموميت دام ناشي از مصرف گياهان درون آب آشاميدني
بعضي از جلبكهاي آبي كه در كنار رودخانه ها و جويبارها رشد مي كنند و يا درون آب هستند اگـر مـورد
تغذيه دامهايي كه از آب بركه مي آشامند قرار گيرند دامها را مسموم مي نمايند كه گاهي اوقـات موجـب
مرگ سريع دام مي گردند.

74
ـ مسموميت ناشي از مصرف گياهان آلوده به قارچ سمي
ارگوت يك قارچ سمي است كه به گراسها حمله مي كند، اين قارچ توليد ماده سمي نموده كه در صـورتي
كه توسط گراس آلوده خورده شود حيوان دچار مسموميت مي شود. اين سم مراكز عصبي دام را تحريـك
مي كند و در ادامه باعث سقط چنين درحيوان آبستن و مرگ مي شود. علائم عمومي اين نوع مـسموميت
بي اشتهايي، درد شكمي و ضعف بدن است ديگر عوارض لرزش ماهيچه ها، تشنج، امتناع از غذا خوردن و
قانقاريا مي باشد.
مديريت مراتع آلوده
طبقه بندي گياهان سمي و شيوههاي مديرت آنها
گياهان سمي مراتع داراي طبقه بندي مختلفي مي باشند. برخي از لحاظ خانواده گيـاه، عـدهاي برحـسب
اعضائيكه تحت تاثير سم قرار گرفته و گروهي نيز برحسب تركيب شيميايي سموم طبقهبندي گرديدهانـد.
اما در اينجا از ديدگاه مديريت مرتع گروه بندي مي شوند، يعني بدين شكل كـه گياهـان سـمي از لحـاظ
زمان سميت و خوشخوراكي يا عدم خوشخوراكي طبقه بندي مي گردند.
گياهان سمي مراتع به اين شش گروه تقسيم مي گردند.
1) گياهان هميشه سمي اما خوشخوراك براي دام
2) گياهان هميشه سمي اما غير خوشخوراك براي دام
3) گياهان هميشه سمي اما در زمانهاي معين خوشخوراك براي دام
4) گياهاني كه برخي مواقع سمي هستند، اما براي دام خوشخوراك هستند.
5) گياهاني كه برخي مواقع سمي هستند اما براي دام غير خوشخوراك هستند.
6) گياهاني كه در برخي مواقع سمي هستند اما در زمانهاي معين خوشخوراك هستند.
براي هر گروه از گياهان فوق الذكر بسته به مقـدار و زمـان مـصرف توسـط دام و زمـان حـداكثر سـميت
استراتژي مديريتي خاصي لازم مي باشد.
ـ گياهان هميشه سمي اما خوشخوراك براي دام
اين گروه از گياهان شامل گونه هايي مي شوند كه در صورت مصرف زياد از اندازه دام را دچار مـسموميت
مـــي نماينـــد، امـــا در صـــورتيكه تـــا حـــد آســـتانه مـــسموميت مـــصرف شـــوند مـــشكل ســـاز
75
نمي باشند و يا در صورت ايجاد ناراحتي براي دام، عوارض جزئي بوده و به سـرعت پـس از دوري از گيـاه
برطرف مي گردد.
روش مناسب چرا براي اينگونه مراتع استفاده از شيوه چراي تناوبي ـ استراحتي مي باشد. بـه طـور مثـال
مرتع به چهار قسمت تقسيم شده و در دو قسمت دام چرا نموده قبل از شـروع مـصرف گياهـان مـسموم
كننده با تغيير قطعات، دام از گياهان خوشخوراك غير سمي استفاده مي نمايد، البته اين مورد گياهان بـا
مسموميت كم مي باشد و گياهاني هستند كه در اثر تغذيه زياد خطرناك مي باشند.
ـ گياهان هميشه سمي اما غير خوشخوراك براي دام:
در اين مراتع هر گونه سيستم چرايي حتي سيستم چراي آزاد امكان پذير مي باشد، به شرط آنكه تـا حـد
مفرط مرتع مورد چرا قرار نگيرد، زيرا در اين عرصه دام به مصرف گياهان غير خوشخوراك كه گاهاً سـمي
مي باشند روي خواهد آورد.
ـ گياهان هميشه سمي اما در زمانهاي معين خوشخوراك براي دام
براي استفاده از مراتع داراي اين گونه گياهان بايد در زماني كـه گيـاه بـراي دام خوشـخوراك مـي باشـد
سيستم كنترل چرا انجام پذيرد، بدين صورت كه از تغذيه بيش از حد آستانه مسموميت جلوگيري گـردد
و در مورد گياهاني كه بسيار سمي هستند و مصرف اندك هم موجب ناراحتي دام مي گردد بايد در زمـان
خوشخوراكي گياه از چراي دام خودداري گردد.
ـ گياهاني كه برخي مواقع سمي هستند، اما اغلب براي دام خوشخوراك:
در زمانهايي كه اين گياهان سمي نيستند احتياجي به شيوه مديريت خاصي نمي باشد، امـا در زمانهـايي
كه مسموم كننده مي باشند در زمان خوشخوراكي گياه و مطبوعيت براي دام لازم است از مصرف بيش از
اندازه خودداري گردد مي توان سيستم هاي چرايـي اسـتراحتي تنـاوبي در زمـان اوج مـسموميت گيـاه و
سيستم تاخيري در صورتي كه در زمان بذردهي گياه اثر مسموميت كنندگي گياه از بين مي رود.
ـ گياهاني كه برخي مواقع سمي هستند اما براي دام غير خوشخوراك:
در اين گونه مراتع كه داراي گياهاني با خصوصيت فوق هستند ،تنها بايد از چراي مفرط ورود دام گرسـنه
به مرتع خودداري نمود.
76
ـ گياهاني كه برخي مواقع سمي هستند اما در زمانهاي معين خوشخوراك:
در مديريت اين گونه گياهان بايد دقيقاً زمان سمي بودن گياهان و همچنين خوشخوراكي گياه شناسـايي
شود. در صورت شناسايي اين زمانها مديريت چرايي اشاره شده در قسمتهاي قبلي به صورتي كه دام دچار
مسموميت نگردد اعمال مي گردد.
روشهاي مديريت مراتع از نظر آلودگي ـ گياهان سمي
در مواجه با مراتع آلوده به گياهان سمي شايد اولين چيزي كه در ذهن انسان متبادر مي شود ريشه كنـي
گياهان سمي از مراتع يا اينكه دوري گزيدن ازمرتعي باشد كه اينگونه گياهان در آنجا حضور دارنـد، ايـن
شيوه اي بوده است كه در گذشته در كشورهاي اروپايي و هم اكنون در برخي منـاطق ايـران اعمـال مـي
گردد، اما گسترش علم مرتعداري و شيوه هاي نويت مديريت مرتع هم اكنون با اين امر به شدت مخالفـت
مي كند. اين مسئله امري دقيق و حساس بوده زيرا در صورت اجراي غلط شيوه مديريت خسارات جبـران
ناپذيري به بار مي آيد.
در اداره مراتع آلوده سه راهكار عمده براي اعمال مديريت وجود دارد كه هر كـدام شـامل مجموعـه اي از
فعاليتهاي مديريتي مي شود اين راهكارها عبارتند از:
روشهاي پيشگيري از آلودگي مرتع
روشهاي پيشگيري از آلودگي مرتع شامل موارد زير مي باشد:
ـ شناسايي گياهان مرتع از نظر پتانسيل مسموم كنندگي
ـ شناخت گياهان سمي موجود در مرتع
ـ آشنايي با سموم موجود در گياهان مرتعي مقدار و كنشهايي كه مي توانند بوجود آورند.
ـ شناخت فولوژي گياه از نظر زمان حداكثر و حداقل ميزان سم، اندامهاي مسموم، فصل رشد و …
ـ آشنايي با تاريخچه مسموميت دام دراثر مصرف گياهان سمي در مرتع.
ـ كنترل و دقت در استفاده از كودهاي شيميايي درمراتع بويژه كودهاي نيتراته.

77
روشهاي كاهش آلودگي مرتع و جلوگيري از مسموميت دام
هدف از فعاليتهاي مديريتي را كنترل گياهي سمي و رسيدن به مجموعه اي از راه حـل هـاي مـديريتي
جهت جلوگيري از فرصت حاصله از مسموميت مي باشد.
1 ـ استفاده از علف كش خاصه گونه سمي شناخته شده در منطقه.
2 ـ استفاده از قرق مرتع در شرايط بالا بودن خطر مسموميت (افزايش محتـواي سـموم گيـاه يـا فراوانـي
گونه هاي مسموم) با حصار كشي اطراف منطقه آلوده در مرتع.
3 ـ مبارزه بيولوژيك (كنترل peoforatum Hypericum توسط سوسك Chrusolina)
4 ـ استفاده از دام مقاوم به گياه سمي خاص (مثلاً استفاده از گوسفند در مرتع آلوده به Senecio )
5 ـ جلوگيري از ورود دام گرسنه به مرتع آلوده.
6 ـ تهيه مكمل هاي غذايي براي دام در مرتـع (كمـك در مـسموميت زدايـي از دام ـ بـالا بـردن آسـتانه
مسموميت در دام و تقويت قدرت دفاعي دام)
7 ـ عدم نگهداري دام به مدت طولاني در مراتع داراي گياهان سمي همراه با گياهان خوشخوراك.
8 ـ عدم ورود دام به مراتع داراي گياهان بسيار سمي اما با ظاهر خوشخوراك.
9 ـ استفاده از شيوه چراي تناوبي در مراتع آلوده
10 ـ عدم ورود دام جوان و غير بومي به مراتع آلوده (به جهت رفتارهـاي كنجكاوانـه و عـدم آشـنايي بـا
گياهان سمي حساسيت بيشتر به جهت عدم سازگاري با گياه آلوده.
11 ـ استفاده از نمك و فسفر در مرتع براي رفع كمبود مواد معدني دام.
12 ـ عدم ورود دام در زمان بالا بودن مواد سمي موجود در گياه.
13 ـ عدم ورود دام ضعيف به جهت احتمال آسيب پذيري سريعتر و شديدتر.
روشهاي درمان مسموميت دام
1 ـ استفاده از مكمل هاي غذايي خاص در زمان مسموميت.
2 ـ خروج سريع دام از مرتع آلوده تا زمان تشخيص گياه مسموم كننده.
3 ـ رساندن دام مسموم به دامپزشك.
4 ـ پاره نمودن سريع شكمبه دام و خارج نمودن محتويات آن.
78
5 ـ جستجو جهت يافتن گياه مسموم كننده جهت تجويز پادزهر مربوطه.
بسياري از خسارتها و تلفات دام نتيجه مستقيم مديريت ضعيف در مرتع مـي باشـد. در بـسياري مـوارد
گياهان سمي علامت يك مرتع تحت چراي مفرط مي باشد.
در حالي كه بسياري تصور مي كنند از گياهان سمي بايد دوري گزيد، بايد خاطرنشان كرد كـه بـا اعمـال
سياستهاي مديريتي مختلف مي توان از اينگونه گياهان استفاده نمـود، چـه بـا اسـتفاده از سيـستمهـاي
چرايي متفاوت و چه با واكسيناسيون و ايمني سازي دامها در برابر گياهان آلوده يـا تغييـرات ژنتيكـي در
دامها در جهت مقاومت بيشتر به اين گونه گياهان باشد. اما علم كنـوني هنـوز راه زيـادي تـا رسـيدن بـه
جائيكه دام بتواند بدون هيچ مخاطره اي از گياهان سمي تغذيه نمايد در پـيش رو دارد، امـا علـم كنـوني
خود پيشرفتهاي زيادي را در راه مديريت گياهان سمي مراتع كسب نموده است كه نسبت به گذشـته اي
نه چندان دور كه تنها كار ممكن را ريشه كني يا دوري گزيني ازآن مي دانستند در شـرايط بهتـري مـي
باشد. در شرايط فعلي بخصوص در مورد مراتع ايران كارشناس مرتع بايد با توجه به شرايط مرتـع، از نظـر
نوع گياهان سمي و نوع دام و سيستم هاي چرايي در انتخاب نوع روش صـحيح مـديريت تـصميم گيـري
نمايد. جا دارد محققين و پژوهشگران ايران در بخش مرتع در مورد روشهاي صحيح مديريت مراتع آلـوده
به گياهان سمي تحقيقات و پژوهشهاي بيشتري انجام دهند كه در شـرايط كنـوني كمبـود علوفـه كـشور
بتوان از علوفه مراتعي كه در زمانهاي محدود سمي هستند يـا بـا تغييـر دام قابـل بهـره بـرداري هـستند
استفاده نمود.

79
منابع
– آذرنيوند حسين1364 جزوه درسي شناسايي گياهان مرتعي دانشكده منابع طبيعي دانشگاه تهران
– آذرنيوند حسين.1384 گياهان دارويي صنعتي و سمي مراتع ايران جزوه درسي دانشكده منابع طبيعـي
دانشگاه تهران
– اسلامي منوچهري بهرام و حسن كريمي اليزيي، 1368. كد فرآورده هاي جنگلي و مرتعي- معرفي 214 نوع محصولات
فرعي. نشريه دفتر بهره برداري و بازرگاني سازمان جنگل ها، مراتع و آبخيزداري كشور. نشريه شماره 188، 53 صفحه.
– اصلاني محمد رضا، 1383. گياهان سمي ايران و مسموميت آنها در دامها. انتشارات دانشگاه فردوسي مشهد، 384 صفحه.
– زمان ساعد، 1379، گياهان دارويي: روشهاي كشت، برداشت و شرح مصور رنگي 256 گيـاه (ترجمـه).
367 صفحه.
– شانه چي م، 1378، توليد و مديريت گياهان علوفه اي ، ، انتشارات آستان قدس رضوي.
– شماع محمود، 1375، گياهان سمي ، انتشارات دانشگاه تهران.
– Krueger, W. and L. A. SHARP . 1978 . Management approaches to reduce livestock
Losses Poisonons Plants on rangeland. Journal of Range Management.
– Pfister, J . 2001 . Range and management strategies to reduce livestock losses from toxic
plants. Society of range management.
– Robinson, S.E. and . j.F. Alex. 1989. Poisoning of livestock plants. University of Guelph
Press.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

در باره ما( کلیک کنید)

رزومه شرکت : این شرکت در سال 1386 باهمکاری کارشناسان کشور مالزی وپژوهشگران داخلی اقدام به واردات نهال گیاه آلوئه ورا گونه باربادنسیس میلر ازکشور مالزی نموده که بعد از بومی سازی این گیاه وتایید حفظ نباتات جهادکشاورزی اقدام به توسعه وترویج کشت آلوئه ورا را درجنوب میهن عزیزمان که شامل استان های فارس – بندرعباس – بوشهر- خوزستان نموده ودر سال 1388 بعداز توسعه کشت اقدام به خرید خط تولید و فرآوری پالپ آلوئه ورا ازکشور چین صورت پذیرفت. بعداز تحقیقات وبررسی های انجام شده توسط مدیریت شرکت خط عصاره آلوئه ورا که تمامی تجهیزات و دستگاه ها تولید داخل می باشدکه در سال 1396 خریداری گردید. این شرکت تمامی فعالیت کشت وصنعت خود را برپایه تولیدات غیرشیمیایی وسالم وتماماٌ ارگانیک پایه گذاری نموده اهداف تحقیق کشت در شهرستان خرمشهر بومی سازی بهترین نوع آبیاری سازگاری با شوری آب وزمین صنعت فرآوری تولید پالپ تولید عصاره